ارزیابی راهبردی و اولویت‌بندی توسعه مکانیزاسیون کشاورزی در استان آذربایجان شرقی ایران با استفاده از رویکرد تلفیقی SWOT–TOPSIS

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی انگلیسی

نویسندگان

سید محمد موسوی

عادل طاهری حاجی وند

گروه مهندسی بیوسیستم، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22067/jam.2026.99379.1498

چکیده

توسعه پایدار کشاورزی در ایران به‌طور فزاینده‌ای به استراتژی‌های مکانیزاسیونِ بومی‌سازی‌شده‌ای وابسته است که ظرفیت‌ها و محدودیت‌های منطقه‌ای را لحاظ کنند. این مطالعه با هدف شناسایی و اولویت‌بندی مسیرهای راهبردی برای توسعه مکانیزاسیون کشاورزی در استان آذربایجان شرقی با استفاده از چارچوب یکپارچه SWOT-TOPSIS انجام شد. پژوهش حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی و با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) اجرا شد؛ به‌گونه‌ای که ابتدا عوامل درونی و بیرونی مؤثر بر مکانیزاسیون، با بهره‌گیری از نظرات خبرگان و تحلیل SWOT شناسایی و دسته‌بندی شدند. جامعه آماری شامل متخصصان، شرکت‌ها و تعاونی‌های مکانیزاسیون و کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان آذربایجان شرقی بود. با توجه به ضرورت دسترسی به قضاوت‌های تخصصی، از روش نمونه‌گیری هدفمندِ قضاوت‌محور (غیرتصادفی) استفاده شد و شرکت‌کنندگان بر اساس تخصص مرتبط، تجربه عملی و آشنایی با مسائل مکانیزاسیون در استان انتخاب شدند. داده‌ها از طریق پرسشنامه‌ای ساختاریافته از ۱۰۲ نفر از کارشناسان مکانیزاسیون کشاورزی جمع‌آوری گردید. سپس برای اولویت‌بندی عوامل شناسایی‌شده، از تکنیک اولویت‌بندی بر اساس شباهت به راه‌حل ایده‌آل (TOPSIS) استفاده شد. نتایج نشان می‌دهد که نقاط قوت درونی در حال حاضر بستر نسبتاً مناسبی را برای توسعه مکانیزاسیون فراهم کرده‌اند (امتیاز وزنی عوامل درونی = 2.53) که عمدتاً ناشی از وجود صنایع ماشین‌آلات کشاورزی و دسترسی به قطعات یدکی است؛ با این حال، تهدیدهای بیرونی بر فرصت‌های موجود غلبه دارند (امتیاز وزنی عوامل بیرونی = 2.37) و بحران زیست‌محیطی دریاچه ارومیه و افزایش قیمت ماشین‌آلات به‌عنوان بحرانی‌ترین محدودیت‌ها شناخته شدند. در میان عوامل درونی و بر اساس وزن‌های به‌دست‌آمده، ظرفیت تولید محلی و دسترسی به قطعات یدکی به‌عنوان تأثیرگذارترین نقاط قوت، و فرسودگی ماشین‌آلات و خرد بودن ساختار مزارع به‌عنوان مهم‌ترین نقاط ضعف ارزیابی شدند. بر اساس جایگاه راهبردی SWOT، بخش مکانیزاسیون کشاورزی استان آذربایجان شرقی در ربع قوت‌ها-تهدیدها (ST) قرار گرفت؛ بنابراین، مناسب‌ترین راهبردها آن‌هایی هستند که از نقاط قوت درونی برای کاهش یا جبران تهدیدهای بیرونی استفاده کنند. بر همین اساس، اولویت‌بندی راهبردها باید معطوف به بهره‌گیری از توانمندی‌های داخلی جهت کاهش فشارهای بیرونی، به‌ویژه تقویت ظرفیت ساخت داخل، بهبود خدمات تعمیر و نگهداری و ارتقای تاب‌آوری در برابر فشارهای زیست‌محیطی و بازاری باشد. چارچوب تحلیلی پیشنهادی، بینش‌های مبتنی بر شواهدی را ارائه می‌دهد که برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان بخش کشاورزی حیاتی بوده و از طراحی سیاست‌های مؤثرتر و منطقه‌محور در راستای توسعه پایدار کشاورزی در استان آذربایجان شرقی پشتیبانی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

استان آذربایجان شرقی

ایران

برنامه‌ریزی راهبردی

تلفیق SWOT-TOPSIS

توسعه مکانیزاسیون

مکانیزاسیون کشاورزی

موضوعات

• مهندسی تاب‌آوری، ریسک و عدم‌قطعیت در سامانه‌های کشاورزی

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0)

مراجع

1.      Abbasi, K. (2018). Mechanization and the use of machinery in the production process to reduce production costs of agricultural products. (In Persian).

2.      Almasi, M., Kiani, S., & Loveimi, N. (2008). Principles of agricultural mechanization. Jungle Publication, Tehran. (In Persian).

3.      Amjadi, A., & Chizari, A. (2006). Agricultural mechanization in Iran. Agricultural Economics and Development. (In Persian).

4.      Asakereh, A. (2021). A study of the challenges and opportunities of Ahvaz County in the development of agricultural mechanization using the SWOT matrix. Journal of Geography and Environmental Planning, Ferdowsi University of Mashhad. (In Persian).

5.      Asghari, M., Taheri Hajivand, A., & Gholipour Ganjgah, M. (2022). Evaluation and analysis of the development of peach cultivation in Shabestar County, East Azerbaijan Province. Proceedings of the 14th National Congress of Mechanical Engineering of Biosystems and Mechanization of Iran (ISC), Shabestar, Iran. (In Persian).

6.      Ataei, P., Sadighi, H., Aenis, T., Chizari, M., & Abbasi, E. (2021). Challenges of applying conservation agriculture in Iran: An overview of experts’ and farmers’ perspectives. Air, Soil and Water Research, 14, 1–11. https://doi.org/10.1177/11786221211043356

7.      Banaeian, N., & Zangeneh, M. (2011). Mechanization and economic analysis of wheat production in Iran. AMA, Agricultural Mechanization in Asia, Africa and Latin America, 42(4), 15–27.

8.      Davarpanah, S., & Hashemi, S. (2017). Evaluation of agricultural sustainability in Ardabil Province using a hybrid approach of analytic hierarchy process and TOPSIS. Urmia University. (In Persian).

9.      FAO. (2021). The State of Food and Agriculture 2021: Making agrifood systems more resilient to shocks and stresses. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome.

10.  Farhadi, H. (2001). Evaluation of the status of agricultural mechanization and suitable strategies in Marvdasht region (MSc Thesis). Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran. (In Persian).

11.  Habibzadeh, H., Taheri Hajivand, A., & Irankhah, H. (2022). Evaluation and analysis of the development of apple cultivation in Bostanabad County using the SWOT method. Proceedings of the 7th National Congress of New Findings in Agricultural and Natural Resources, Environment and Tourism (ISC), Tabriz, Iran. (In Persian).

12.  Jellali, A., Hachicha, W., & Aljuaid, A. M. (2021). Sustainable configuration of the Tunisian olive oil supply chain using a fuzzy TOPSIS-based approach. Sustainability, 13(5), 2700. https://doi.org/10.3390/su13052700

13.  Mikaeili, M., Taheri Hajivand, A., & Salehi, M. (2023). Evaluation and analysis of apple cultivation development in Ahar County, East Azerbaijan Province. Proceedings of the 5th National Conference on Sustainable Development in Agricultural Natural Resources and Environment of Iran. (In Persian).

14.  Rahimi, M., & Hajivand, A. T. (2023). Analysis of machinery selection methods in East Azerbaijan using SWOT. Agricultural Mechanization Journal, 8(3), 57–68. (In Persian).

15.  Ramazani, M., Sadeghian, S., & Sadeghi, H. (2015). Strategic planning for rural development using SWOT. (In Persian).

16.  Salehi, M., Taheri Hajivand, A., & Mikaeili, M. (2022). Evaluation and analysis of the development of walnut cultivation in Osku County. Proceedings of the 12th National Conference on Sustainable Agriculture and Natural Resources. (In Persian).

17.  Sarbazi, H., Sheikholeslami, M., & Omid, M. (2015). Evaluation of the status of agricultural mechanization in Kaleybar County. (In Persian).

18.  Sheikholeslami Borghani, M., Rezvani, M., & Shabiri, S. M. (2016). Application of SWOT in analyzing agricultural water promotion programs (case study: Markazi Province). Proceedings of the 6th National Conference on Optimal Water Use, Arak, Iran. (In Persian).

19.  Statistical Yearbook of East Azerbaijan. (2019). East Azerbaijan Agricultural Organization. (In Persian).

20.  Zangeneh, M., & Banaeian, N. (2014). Investigation of agricultural mechanization status in corn production of Iran. Agricultural Engineering International: CIGR Journal, 16(1), 191–197.

21.  Zangeneh, M., & Hassanpour, K. (2023). Evaluation of the developmental status of Iran’s hatchery industries using the TOPSIS method. Strategic Research Journal of Agricultural Sciences and Natural Resources, 8(2), 141–156. https://doi.org/10.22047/srjasnr.2023.181000

22.  Zangeneh, M., Omid, M., & Akram, A. (2010). Assessment of agricultural mechanization status of potato production by means of Artificial Neural Network model. Australian Journal of Crop Sciences, 8(5), 372–377.

23.  Zangeneh, M., Omid, M., & Akram, A. (2015). Integrated assessment and modeling of agricultural mechanization in potato production of Iran by Artificial Neural Networks. Agricultural Research, 4(3), 283–302. https://doi.org/10.1007/s40003-015-0160-z

24.  Zangeneh, M., Akram, A., Nielsen, P., Keyhani, A., & Banaeian, N. (2015). A solution approach for agricultural service center location problem using TOPSIS, DEA and SAW techniques. In P. Golińska & A. Kawa (Eds.), Technology management for sustainable production and logistics (pp. 21–42). Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-33935-6_2

25.  Zarifneshat, S., Mozaffari, M., & Saeedirad, M. (2015). Improvement strategies for agricultural mechanization in saffron farms using SWOT. National Conference on Agricultural Engineering and Mechanization of Iran, Mashhad, Iran. (In Persian).